قرآن نگار

همه محصولات

سیستم « قرآن‌نگار »  برای کمک به حفظ و پاسداری از رسم الخط و خوشنویسی قرآن ،  و انحصارا برای  نگارش قرآن طراحی شده است. با کمک این سیستم امکان کتابت و چاپ مکانیزه قرآن،  با خط استادان خوشنویسی و با خطوط متنوع نسخ ، ثلث و نستعلیق فراهم می‌شود.

کاری که سازندگان سیستم  قرآن نگار قصد انجام آن را داشته‌اند ، پیداکردن مناسب ترین رسانه‌های رایانه‌ای برای نشر قرآن کریم بوده است به طور ی که در این نوع نشر،  حدود قرائت و کتابت کاملاً رعایت شود  و همچنین صحت مبنای ایجاد متون قرآنی تضمین شود.

اطلاعات بیشتر

ویژگی های اصلی قرآن نگار

در این سامانه تمام مؤلفات قرآنی از قبیل اصول رسم الخط، علائم وقف وسکت ، تقسیمات قرآنی ، ملاحظه شده است. و ضمن رعایت حدود شرعی و علمی کتابت به کمک فناوری نرم‌افزار ، تضمین صحت چاپ کتاب و عرضه آن در اندازه های مختلف و سطربندی های متفاوت ، با اعراب‌ و نشانه های مناسب و صفحه‌بندی های متنوع امکان پذیر شده است.

دغدغه اصلی در این کار ، رعایت اصول خوشنویسی با حفظ اصالت خط بوده است به نحوی که در طراحی فونت ، فراتر از طراحی مرسوم، اقدام به آموزش خط اساتید خوشنویسی قرآن به نرم‌افزار می‌شود و  در طراحی فونت تمام قطعات خطی یک نسخه اصیل قرآن کریم ، از ابتدا تا انتها صفحه به صفحه ، سطر به سطر، کلمه به کلمه ، و حرف به حرف بررسی شده و با نسخه خطی تطبیق داده می‌شود.

در این کار از آخرین دستاوردهای علمی در زمینه پردازش و بازشناسی هوشمندانه‌ی خطوط بهره گیری شده و امکانات تدقیق خط چندان فراهم گردیده است که بین دستنوشته ی کاتب با خطوط  بازآفرینی شده ، تفاوتی محسوسی دیده نشود. و گویی که این خود استاد است که زنده شده و از ما سفارش خط می‌گیرد و  این چشم انداز جدیدی است در حوزه ی انتشار قرآن کریم که همراهی و معاضدت کارشناسان فنون کتابت و نشر قرآن را در  عرضه سریع و دقیق مصاحف آینده در پی خواهد داشت.

سنت حسنه‌ی کتابت قرآن از بامداد اسلام تا کنون همواره با آفرینش های هنری ، ظرافت و دقت همراه بوده است و شرکت گام الکترونیک تمام اهتمام خود را بکار برده است تا همچنان حافظ سنتهای کتابت قرآن باشد و بتواند با کمک فناوریهای نوین  مصحفهای چشم‌نواز و خوشخوانی کتابت کند و با کمک به انتشار مصاحف گوناگون و متنوع  پاسدار این حدیث گرانبهای پیامبر باشد که:
«بهره‌ای را که چشمانتان از عبادت دارند، به آنها بدهید…بهترین عبادت امّتم نظرکردن به قرآن و خواندن آن است».

نتایج پروژه قرآن‌نگار

نتایج پروژه قرآن‌نگار :

  • پاسداری از رسم الخط قرآنی و همچنین ماندگار ساختن آثار خوشنویسان قرآن از طریق بازآفرینی این آثار
  • تکمیل کتابت هایی از قرآن که نیمه تمام هستند

همراهی با خوشنویسان معاصر برای کتابت قرآن با نوشتن کلمات و ترکیبات نمونه (و بدون دغدغه صفحه‌بندی و رعایت رسم‌الخط)

نمونه کارهای اجرایی

برخی از نمونه کارهای اجرایی قرآن نگار به شرح زیر هستند:

نمونه قرآن های چاپ شده:

b a

نمونه خط:

  • شیوه نیریزی
  • شیوه امین رشدی
  • شیوه عثمان‌طه

خطوط ساده:

  • لطیف
  • حکیم
  • کریم
  • کودک
  • مجید

نمونه های صفحه بندی:

قرآن های ۳۶۵ صفحه ای:

1 2 3

جزء سی:

11 12

تنظیم صفحه‌بندی بر مبنای حزب برای مصحف‌های ۱۲۰ پاره:

13 14

نمونه تابلو:

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

تاریخچه تولید

یکی از دغدغه‌های اصلی شرکت گام الکترونیک از آغاز تأسیس، فعالیت در حوزه‌های فرهنگی و دینی بوده است. طراحی و تولید برنامه‌هایی از قبیل چشمه خورشید ( ۱۳۶۹ مدیریت آثار حضرت امام خمینی)، المعجم فقهی (۱۳۷۰ مدیریت کتابهای فقهی) ، تولید نشررومیزی الف (۱۳۷۱) و ابتکار تحریر خط نستعلیق توسط رایانه و حل مشکلات و ابداع قواعد آن از افتخارات این شرکت محسوب میشوند.

از دیگر فعالیتهای فرهنگی این شرکت کار بر روی برنامه قرآن‌نگار (۱۳۷۵) و چاپ اولین قرآن رسمی جمهوری اسلامی توسط این برنامه در سال ۱۳۷۶ می‌باشد.

بعد از چاپ این قرآن نیاز به یک برنامه کامل و اختصاصی برای کتابت و چاپ قرآن مجید به شدت احساس میشد. برنامه‌ای که بتواند تمام مؤلف‌های قرآنی را لحاظ کرده و خط تولید و چاپ قرآن را از حالت سنتی و محدود متحول کرده و فضای باز و متنوعی را در این حوزه ایجاد کند که این نرم‌افزار با عنوان «قرآن‌نگار» و با برنامه ریزی وسیع توسط شرکت گام الکترونیک طراحی و ساخته‌شده است و اکنون آماده پذیرش سفارش از ناشران محترم می‌باشد.

احیای خط خوشنویسان

کتابت قرآن کریم هیچگاه از هنر خوشنویسی جدا نبوده و برترین آفرینش­های هنری در خط فارسی به این کتاب آسمانی اختصاص داشته­است. خط قرآنی که حتی در ساده­ترین شکل ها­ی نسخ وثلث شامل ترکیب­های متنوع و بدیع و زیبا از قطعات ساده­تر بوده­است ، به موازات تحول رسم­الخط  بتدریج استحکام یافته و برای انعکاس روایت­ها و قرائت­های صحیح در مصاحف بکاررفته­است.

در ساخت برنامه قرآن‌نگار حفظ زیبایی خط یک موضوع اصلی بوده و کوشش شده­است که ضمن تثبیت این نگرش،از آخرین دستاوردهای رایانه­ای برای بازآفرینی دقیق خطوط نسخ، ثلث، و نستعلیق قرآنی استفاده­شود.

در سیستم قرآن نگار  خط از دو منبع  ایجاد و استفاده می‌شود:

  1. از روی یک نسخه خطی موجود به عنوان قرآن مبنا
  2. از روی قطعات نمونه که توسط خوشنویس تحریر می‌شود

این خط ، به فونت رایانه‌ای تبدیل می‌شود و با توجه به خاصیت میزان پذیری فونت، خط انتخابی این قابلیت را دارد که  در هر اندازه‌ای با حفظ کیفیت اصلی قابل چاپ باشد.

احیای خط یک خوشنویس مشهور مثل نیریزی به این معناست که گویی این خوشنویس زنده است و میتوان به او سفارش هر کتابتی را داد.

کیفیت خط

هر خط برای استفاده در کامپیوتر، باید تبدیل به فونت کامپیوتری شود. فونتهای متداول فارسی (و عربی) معمولاً حاوی حدود ۲۰۰ نشانه می‌باشند. این نشانه‌ها شامل شکلهای متنوع حروف الفبای فارسی ( شکلهای اول، وسط، آخر چسبان و آخر تنها) بعلاوه‌ی نشانه‌های اعراب، اعداد فارسی و دیگر نشانه‌های نقطه‌گذاری ‌است . اما خطوط قرآنی دارای پیچیدگی خاص خود هستند به نحوی که  برای نمایش یک حرف از شکلهای متنوعی استفاده می‌شود. مثلاً در کلمات محدود زیر می‌توان تنوع حرف نـ  ( صرفنظر از نقطه آن یعنی به همراه بـ  و  یـ  و تـ  ) را ملاحظه کرد:

aa

در اینگونه خطوط،  قطعه‌های مستقل  باید بدقت شناسایی شده و در محل خود مورد استفاده قرار گیرند.  همچنانکه در بسیاری از ترکیبها امکان تقطیع حروف وجود ندارد و برای نمایش کلمات باید از قطعات ترکیبی استفاده کرد. به این ترتیب یک خط قرآنی با توجه به پیچیدگی شیوه‌ی آن، حاوی صدها قطعه خواهد بود که معمولاً این تعداد با توجه به نوع خط و پیچیدگی آن چند هزارقطعه خواهد شد.طراحی فونت توسط بسیاری از نرم‌افزارهای موجود  قابل انجام است اما آنچه مهم است پیگیری فرآیندی است که به نتیجه قابل قبولی منجر شود و در نهایت هر صفحه قرآن را با درصد بسیار بالایی مشابه نسخه خطی چاپ کند.

در این فرآیند برای تمام کلمات قرآن و دیگر اجزاء آن از قبیل اعرابها و نقطه‌ها باید فونت مناسب طراحی شود. ضمن اینکه توجه به  دو مسئله که در تقابل با هم هستند باید در نظر گرفته شود: حداکثر تطابق و حداقل قطعه‌های فونت .تطابق کلمه به کلمه قرآن با فونت طراحی شده فرآیندی است بسیار پیچیده و اگر به صورت دستی انجام شود بسیار طولانی  خواهد بود.در برنامه مدیریت خط که برای انجام این فرآیند تهیه شده است از روشهای پیشرفته پردازش و بازشناسی خط (OCR) استفاده شده تا بسیاری از کارها به صورت هوشمند ، با دقت بالا و  در کمترین زمان ممکن انجام شود.

قابلیت اندازه‌گیری خط

هر خط رایانه‌ای با اندکی شباهت می‌تواند مشابه خط اصلی تلقی شود و برای بینندگان معمولی و غیر ماهر  این شبهه ایجاد شود که این خط دارای  کیفیت مناسب و  مشابه با خط مبنا است.

در سیستم قرآن‌نگار ، فرآیند طراحی خط به گونه‌ای است که در تمامی مراحل ، کیفیت خط با در صد بالایی توسط برنامه کنترل می‌شود و در نهایت با تطبیق خط طراحی شده و تصویر اصل ، هر بییننده غیر ماهری نیز می‌تواند با دقت بالا درصد کیفیت خط را اندازه بگیرد و  در نهایت می‌توان صفحه کتابت شده را به صورت یک لایه شفاف بر روی صفحه اسکن شده قرار داد و درصد تطابق این دو را مشاهده کرد. با توجه به کیفیت بالای خط طراحی شده در قرآن‌نگار، تطابق این دو لایه آنقدر بالاست که در نگاه اول بیننده ممکن است متوجه نشود که این تصویر از ترکیب دو برگه تشکیل شده است. تنها با دقت بیشتر می‌توان در برخی از حروف، تصویر اسکن شده را از زیر فونت طراحی شده تشخیص داد.

aaa

صفحه آرایی

یکی از مهمترین امکانات برنامه‌های نشر صفحه‌آرایی و سطر بندیهای متنوع متن است. در مصحفهای قرآنی علاوه بر موارد مشابه متنهای دیگر، خصوصیتهای ویژه‌ای نیز وجود دارد که همگی آنها در سیستم قرآن‌نگار پشتیبانی شده‌اند. یکی از این موارد تراز کامل سطرهاست.

این کار به صورت معمول « بـــــا درج کشیــــــده » یا « با     درج    فاصله   بین   واژه‌ها» و  یا ترکیبی از این دو انجام می‌شود.

اما در نسخه‌های قرآنی ، هیچ‌یک از این دو الگوریتم قابل اجرا نیستند و در صورت استفاده از آنها ، زیبایی متن به شدت آسیب خواهد دید. در یک متن خوشنویسی شده برای تراز سطرها فقط می‌توان از ترکیبهای و نگارشهای متفاوت یک کلمه استفاده کرد.  مسئله وقتی پیچیده‌تر می‌شود که بخواهیم واژه‌ها و سطرها را در یک چارچوب مشخص  جادهیم. مثلا بخواهیم قرآنی با خط نیریزی و مطابق با صفحه‌آرایی عثمان‌طه کتابت کنیم. در این حالت با توجه به تفاوت شیوه‌ی دو خط گاه برخی سطرها بسیار کوتاه و برخی سطرها بسیار بلندتر از  حد متوسط خواهند شد و انتخاب ترکیبهای متنوع یک کلمه ، عملی بسیار ظریف و حساس است. چرا که  تنظیم درست این سطرها نیازمند قابلیت بازآفرینی خط و انعطاف بسیار در انتخاب انواع ترکیبهای مختلف واژه‌هاست.

 

در نمونه زیر میخواهیم قرآنی با خط نیریزی و صفحه‌آرایی عثمان طه کتابت کنیم. صفحه ششم قرآن عثمان طه در نسخه خطی نیریزی یک صفحه و نیم کتابت شده است . با استفاده از فرمان صفحه‌آرایی قرآن‌نگار سطرها را مطابق قرآن عثمان طه سطر بندی میکنیم. این دقیقا مثل این است که با چسب و قیچی نسخه خطی را برش داده و چیدمان جدید را ایجاد کنیم. نسخه بدست آمده که اختلاف عرض سطرها در آن بسیار مشهود است در تصویر شماره ۳ آمده است. سپس این صفحه با استفاده از امکان بازآفرینی خط و تغییر ترکیبها شبیه نمونه نهایی تراز شده است. نسخه‌ای که هرگز بدون سیستم قرآن‌نگار قابل کتابت نیست.

 

۱- نسخه خطی نیریزی                        ۳- بعد از جابجایی کلمات                   ۲- نسخه خطی عثمان طه

صفحه ۷                                 استخراج از صفحه‌های ۶ و ۷

 

 

صفحه‌آرایی یک متن فارسی معمولا در دو مرحله انجام می‌شود. برای سطربندی متن در یک عرض مشخص ابتدا با جابجایی واژه‌ها بین سطرها نزدیکترین عرض به مقدار موردنظر ایجاد شده و سپس با انجام تراز کامل متن از دوسو تراز می‌شود. این کار در متنهای معمولی براحتی و توسط نرم افزارهای نشر انجام می‌شود.

کتابت و خوشنویسی قرآن کریم

قرآن، در میان کتاب‌های الهی، تنها کتابی است که  با همان الفاظ وحیانی که نازل شده است بدون کوچکترین تحریفی هم‌اکنون در اختیار ماست. این کتاب از هنگام نزول تا کنون نسل به نسل در میان مسلمانان بعنوان میراث  گرانقدر و ارزشمندی نگهداری شده است.

از همان قرون اولیه اسلام مسلمانان به کتابت قرآن و خوشنویسی آن اهتمام فراوان داشته‌اند بطوری‌که  می‌توان حدس زد که هم‌اکنون  حدود دویست هزار نسخه خطی قرآن کریم، در سراسر جهان اسلام و کل کشورهای جهان وجود داشته باشد که از این میان، حدوداً بیست هزار نسخه از نظر هنری، یا تذهیب و آرایش و یا قدمت و کتابت بسیار ارزشمند هستند.

قرآنهای اولیه که تا قرن سوم کتابت شده‌اند معمولاً به خط کوفی بوده‌اند. این خط در اواخر قرن دوم هجری به کمال رسید و در قرن سوم تحولاتی یافت و در ایران تا قرن هفتم هجری دوام داشت و چه بسیار نسخه‌های قرآن که به این خط نوشته شده است. اما با توجه به اهمیت خوشنویسی، خطوط دیگر اسلامی نیز به مرور متولد شدند. بعنوان مثال چند قلم یا خط دیگر به ویژه ثلث و نسخ،  به ابتکار خطاط و خط‌شناسی هنرمند به نام ابن‌مُقله (۲۷۲-۳۲۸ هـ ق) ، از دل خط کوفی برآمد. البته به خط  ابن‌مقله قرآن کاملی باقی نمانده است ولی پیگیر سبک و هنر او  هنرمند بزرگی چون ابن بواب بود. گفته‌اند که ابن بواب حدود ۶۴ نسخه از قرآن مجید کتابت کرده‌است که یکی از این نسخه‌های نفیس که در سال ۳۹۱ هـ ق کتابت شده است در  کتابخانه‌ی چستربیتی نگهداری می‌شود. پس از او نیز خوشنویسان دیگری به کتابت قرآن پرداختند.  یاقوت مستعصمی (م ۶۹۸ هـ ق) از بزرگترین هنرمندان قرآن‌نویس است که به او نیز کتابت صدها نسخه قرآن نسبت داده‌اند.  با ظهور یاقوت مستعصمی خطوط متنوع اسلامی محدود و ثابت گردید و اقلام مختلف در زمان او به شش خط منحصر و متداول شد (ثلث، نسخ، ریحان، محقق، ترقیع، رقاع) . بسیاری  از قرآنهایی که یاقوت کتابت کرده است هم‌اکنون موجود است .

از قرآن نویسان دیگر می‌توان به افراد زیر اشاره کرد: احمد سهروردی (۶۵۴ تا ۷۴۱ هـ ق) ، ارغون کاملی ( زنده در ۷۴۵ هـ ق) ،  ابراهیم سلطان بن شاهرخ ( ۷۹۶ تا ۸۳۸ هـ ق) و برادرش بایسنغر میرزا.

یکی از بزرگترین استادان مسلم خط نسخ و هنرمندان قرآن‌نویس ایران  احمد نیریزی (زنده تا سال ۱۱۵۱ هـ ق) است. به او کتابت ۹۹ تا ۱۲۰ قرآن و ۷۷ جلد صحیفه‌ی سجادیه نسبت داده‌اند. البته شمار قرآنهای شناخته‌شده‌ای که در نسبت آنها به احمد جای تردید نیست درحدود ۱۰ نسخه است.

در عصر جدید نیز خوشنویسی قرآن کریم در سراسر جهان اسلام رواج دارد. یکی از بزرگترین خوشنویسان معاصر ترک استاد حامد الآمدی است که در ثلث و نسخ مهارت بسیار داشته است . ازاو کتابت چند قرآن به قلم نسخ در کمال ظرافت و نفاست در ترکیه و سوریه و لبنان چاپ شده است.

از دیگر خوشنویسان معاصر، قرآن‌نویس بزرگ سوری عثمان طه است. عثمان طه کتابت خود را از قرآن کریم بر مبنای مصحف قاهره که درست‌ترین و دقیق‌ترین و علمی‌ترین قرآن جهان اسلام است استوار ساخته است. آنچه کتابت نسخ استوار و شیوا و شیرین عثمان طه را عالمگیر کرد و کتابت اورا به صورت مقبول‌ترین و مهمترین کتابت از قرآن کریم در عصر جدید و در جهان اسلام درآورد این واقعیت بود که علمای قرآن‌شناس عربستان آن را بعنوان بهترین و صحیحترین کتابت ( با رسم الخط عثمانی) به رسمیت شناختند و همان کتابت را با اندکی تصحیح و چاپ نفیس جدید به صورت مصحف المدینه در تیراژ هرسال حدود دومیلیون نسخه منتشر کردند و می‌کنند.

در کنار این همه تلاش و اهتمام خوشنویسان و خادمان قرآن، متاسفانه در عصر جدید و در حالیکه تمام روشهای سنتی ، به نحوی ماشینی شده‌اند، برای کتابت قرآن، هنوز هیچگونه استفاده‌ی جدی از کامپیوتر نشده‌است. و این وظیفه و مسئولیت سنگینی است که بر دوش تمام مسلمانان بخصوص آنها که توانی برای اینکار دارند سنگینی می‌کند. با توجه به رواج متن آیات قرآنی در کتابهای دیگر، از کتابهای درسی در سطوح مختلف گرفته تا کتابهای آموزشی و حتی در رسانه عالمگیر و گسترده‌ای چون اینترنت، نیاز استفاده از رایانه در کتابت قرآن، بسیار خالی است. وجود برنامه‌ای که براحتی و سهولت بتواند  آیات قرآنی را برای مخاطبان مختلف در شکلهای مناسب  ارائه دهد بشدت احساس می‌شود. برنامه‌ای که بتواند با بکارگیری خطوط اساتید و خوشنویسان بزرگ قرآنی، آیات قرآنی را به صورتی زیبا، در محیط‌های گوناگون، با اندازه و سطربندیهای متفاوت، اعراب‌گذاری و نشانه‌گذاریهای مناسب، و صفحه‌بندیهای متنوع ارائه دهد، و این آرزوی تمام کسانی است که به گسترش فرهنگ قرآنی عشق می‌ورزند.

مؤلفه‌های کتابت

صفحه‌آرایی و کتابت  رایانه‌ای قرآن مجید، اگر چه در نگاه اول شاید همچون کتابهای دیگر به نظر برسد اما در این میان تفاوتهای وجود دارد که آن را از متن‌های دیگر متمایز می‌کند و به همین خاطر ویرایشگرهای رایج نگارش متن و ساخت کتاب، این بار گران را نمی‌توانند بکشند و شایستگی لازم برای کتابت این متن مقدس را ندارند.

قبل از شروع کار با برنامه قرآن‌نگار، شناخت برخی از مؤلفه‌هایی که در کتابت قرآن و ایجاد یک مصحف زیبا و خوشخوان مؤثرند توضیح داده می‌شود.

۱٫     خط

احیای خط خوشنویسان

در سامانه قرآن‌نگار حفظ زیبایی خط یک موضوع اصلی است و کوشش شده­ که ضمن تثبیت این نگرش،از آخرین دستاوردهای رایانه­ای برای بازآفرینی دقیق خطوط نسخ، ثلث، و نستعلیق قرآنی استفاده ­شود.

 

در سیستم قرآن نگار  خط از دو منبع  ایجاد و استفاده می‌شود:

  • از روی یک نسخه خطی موجود به عنوان قرآن مبنا
  • از روی قطعات نمونه که توسط خوشنویس تحریر می‌شود.

این خط ، به فونت رایانه‌ای تبدیل می‌شود و با توجه به خاصیت میزان پذیری فونت، خط انتخابی این قابلیت را دارد که  در هر اندازه‌ای با حفظ کیفیت اصلی قابل چاپ باشد.

 

تبدیل خط به فونت  (انتقال خط قرآنی به رایانه)

آنهایی که با صنعت چاپ آشنایی دارند می‌دانند که اساس این صنعت بر تقطیع حروف و ایجاد قالبهای کوچک برای حروف مختلف می‌باشد. که در نهایت عبارت‌های مختلف از کنار هم چیدن این قالبها و ایجاد کلمات مناسب بدست می‌آید. هرچند که گذشت زمان و پیشرفت رایانه‌ها  منجر به حذف تدریجی حروف‌چینی سنتی و رواج صفحه‌بندی نرم‌افزاری شد اما در صفحه‌بندی رایانه‌ای نیز از همان مکانیزم تقطیع حروف و کنار هم چیدن آنها  استفاده می‌شود، با این تفاوت که بجای قالبهای فلزی، حروف در قالب فونتهای  مختلف تعریف ‌شده‌اند.

تبدیل حروف به قالبهای چاپخانه یا به فونت رایانه‌ای ، در زبانهایی که خط آنها از حروف گسسته  تشکیل می‌شود (مثل زبان انگلیسی) بسیار ساده و راحت است اما در زبانهایی که خط آنها دارای حروف به هم پیوسته و چسبان است (مثل زبان فارسی و عربی) اندکی دشوارتر است.

برای ساخت حروف چاپی ابتدا خط فارسی  تقطیع گردیده  و قطعات تشکیل دهنده‌ی آن تشخیص داده می‌شود.  در خط نسخ کتابی که هم اکنون در چاپ روزنامه‌ها و کتابها رایج است حروف فارسی به شکل قاعده‌مند همگی دارای  دو شکل جدا و چسبان هستند بعلاوه اینکه بیشتر حروف نیز از دو شکل کوچک و بزرگ برخوردارند به این ترتیب حداکثر قطعات حروف فارسی چهار قطعه می‌شود:

( بـ   ـبـ    ب  ـب   ،   عـ   ـعـ  ع  ـع   ،     د  ـد   ،    ا  ـا ، … )

بنابر این برای چاپ ماشینی متون فارسی کافی است که حروف فارسی در شکلهای ( اول، وسط، آخر و آخرچسبان) برای چاپ سربی بصورت قالبهای سربی و برای چاپ رایانه‌ای بصورت گلیفهای یک مجموعه فونت طراحی شوند.

اما خطوط قرآنی دارای پیچیدگی خاص خود هستند به نحوی که  برای نمایش یک حرف از شکلهای متنوعی استفاده می‌شود. مثلاً در کلمات محدود زیر می‌توان تنوع حرف نـ  ( صرفنظر از نقطه آن) را ملاحظه کرد:

aa

بنابر این برخلاف خط نسخ معمولی ، در خطوط قرآنی با شکلهای متنوعی از حروف روبرو هستیم. از سوی دیگر برخی از حروف تقطیع ناپذیرند و بایستی بصورت یک شکل ترکیبی تعریف شوند. در نسخ معمولی تنها شکل ترکیبی که وجود دارد قطعه ترکیبی  لا  و هم‌خانواده‌های آن (مثل ـلا ، لأ ، لآ، …)  هستند. اما در خطوط قرآنی اشکال ترکیبی بسیاری وجود دارد. بنابر این قطعاتی که برای یک خط قرآنی طراحی می‌شوند معمولاً از حاوی قطعات بسیاری هستند که  در یک خط ساده مثل عثمان‌طه از حدود هزار قطعه شروع شده و گاهی با توجه به پیچیدگیهای خط به هزاران قطعه خواهند رسید.

 

طراحی فونت توسط بسیاری از نرم‌افزارهای موجود  قابل انجام است اما آنچه مهم است پیگیری فرآیندی است که به نتیجه قابل قبولی منجر شود و در نهایت هر صفحه قرآن را با درصد بسیار بالایی مشابه نسخه خطی چاپ کند.

در این فرآیند برای تمام کلمات قرآن و دیگر اجزاء آن از قبیل اعرابها و نقطه‌ها باید فونت مناسب طراحی شود. ضمن اینکه توجه به  دو مسئله که در تقابل با هم هستند باید در نظر گرفته شود: حداکثر تطابق و حداقل قطعه‌های فونت.

در سامانه قرآن نگار فرآیند طراحی فونت دارای روندی بسیار پیچیده و دقیق است به نحوی که می‌توان به جای طراحی فونت از  عنوان «آموزش خط» استفاده کرد. در این فرآیند یک نسخه خطی قرآن کریم ، از ابتدا تا انتها صفحه به صفحه ، سطر به سطر، کلمه به کلمه ، و حرف به حرف بررسی شده و حروف رایانه‌ای متناسب با خط طراحی می‌شود. نتیجه کار به نحوی است که می‌توان ادعا کرد که نرم‌افزار خط استاد را آموزش دیده است و هر کتابتی از آن را می‌تواند ارائه دهد. تطابق کلمه به کلمه قرآن با فونت طراحی شده فرآیندی است بسیار پیچیده و اگر به صورت دستی انجام شود بسیار طولانی  خواهد بود.

در برنامه مدیریت خط که برای انجام این فرآیند تهیه شده است از روشهای پیشرفته پردازش و بازشناسی خط (OCR) استفاده شده تا بسیاری از کارها به صورت هوشمند ، با دقت بالا و  در کمترین زمان ممکن انجام شود.

قابلیت اندازه‌گیری کیفیت خط

هر خط رایانه‌ای با اندکی شباهت می‌تواند مشابه خط اصلی تلقی شود و برای بینندگان معمولی و غیر ماهر  این شبهه ایجاد شود که این خط دارای  کیفیت مناسب و  مشابه با خط مبنا است.

در سیستم قرآن‌نگار ، فرآیند طراحی خط به گونه‌ای است که در تمامی مراحل ، کیفیت خط با در صد بالایی توسط برنامه کنترل می‌شود و در نهایت با تطبیق خط طراحی شده و تصویر اصل ، هر بییننده غیر ماهری نیز می‌تواند با دقت بالا درصد کیفیت خط را اندازه بگیرد و  در نهایت می‌توان صفحه کتابت شده را به صورت یک لایه شفاف بر روی صفحه اسکن شده قرار داد و درصد تطابق این دو را مشاهده کرد. با توجه به کیفیت بالای خط طراحی شده در قرآن‌نگار، تطابق این دو لایه آنقدر بالاست که در نگاه اول بیننده ممکن است متوجه نشود که این تصویر از ترکیب دو برگه تشکیل شده است. تنها با دقت بیشتر می‌توان در برخی از حروف، تصویر اسکن شده را از زیر فونت طراحی شده تشخیص داد.

در تصاویر زیر این مسئله قابل مشاهده است.

در بخش اول دو تصویر دیده می‌شود که یکی از آنها تصویر اسکن شده نسخه خطی قرآن نیریزی است و دیگری صفحه کتابت شده با فونت رایانه‌ای این خط است. در بخش دوم این دو صفحه برای سنجش درصد تطابق به صورت لایه‌ای روی‌هم قرار گرفته‌اند.

aaa

bbb

خوشنویسی

کتابت و خوشنویسی رایانه‌ای یک متن،  نیازمند امکاناتی است که برنامه‌های رایج نشر رومیزی معمولا فاقد این امکانات هستند در اینجا به برخی از این امکانات اشاره می‌شود.

 

  • انتخاب قطعه

در کتابت قرآن یک کلمه را معمولا بصورتهای متفاوت می‌نویسند بعنوان مثال کلمه‌ی ربکما را به دو صورت زیر می‌توان کتابت کرد:

bbbb

در برنامه‌ی قرآن نگار  امکان انتخاب و تبدیل ترکیبهای متفاوت کلمات و حروف  به سهولت انجام می‌شود.

  • جابجایی اعراب

در برنامه‌های رایج نشر معمولاً امکان جابجایی اعرابها و نقطه‌ها وجود ندارد و همه‌ی آنها دارای محلهای ثابت می‌باشند اما برای ایجاد یک صفحه خوشنویسی شده‌ی قرآنی، جابجایی تمام اجزاء خط مورد نیاز می‌باشد در برنامه‌ی قرآن‌نگار  ابتدا برای تمام حروف و اعرابهای مربوطه محلهای اولیه تعریف می‌شوند اما در حین کار و در صورت تشخیص کاتب برای جابجایی کم و زیاد محل اعراب این امکان را در اختیار کاربر می‌گذارد تا اعرابها و نقاط را به راحتی جابجا کرده و با دقت بسیار زیاد در محلهای مناسب قرار دهد.

  • همجواری حروف

از دیگر امکانات قرآن‌نگار امکان تعیین دقیق همجواری بین حروف می‌باشد. این همجواریها، یک بار بصورت کلی تعریف شده ولی در حین کار نیز برای تک‌تک حروف و قطعات قابلیت تغییر و کم و زیاد شدن را دارند و موقعیت تمام قطعه‌ها نسبت به هم با دقت بالا قابل تنظیم است.

مثلاً در کلمه‌ی «تجری» ، قطعه «ی» جابجا شده و در محل دلخواه قرار گرفته است.

ccc

 

۲٫    رسم‌الخط

اگر به چند قرآن به طور مقایسه‌ای نگاه کنیم می‌بینم که شیوه نگارشی برخی کلمات در آنها متفاوت است. مثلا کلمه «الصالحات» در قرآن عثمان طه بدون الف و در قرآن نیریزی با الف نوشته شده است.

1

شیوه نگارشی کلمات قرآن را اصطلاحا «رسم‌الخط» می‌نامند.

نگارش بدون الف برخی کلمات به خاطر پایبندی به رسم‌الخط سنتی قرآن است که «رسم‌المصحف» یا «رسم عثمانی» نامیده می‌شود.

غانم قدوری می‌گوید:

به کارگیرى دو اصطلاح: «رسم مصحف» و «رسم عثمانى» مربوط به زمانهاى نسبهً متأخرى است که در تألیفاتى که درباره خط مصحف نوشته شده، به کار رفته است و اصطلاح رسم در زمینه بحثهاى قرآنى به مطالبى دلالت مى کند که مربوط به چگونگى کتابت کلمات در مصحف باشد، البته از لحاظ عدد حروف و نوع آن نه از لحاظ شکلها و صورتهاى حروف[۲]

علاوه بر حذف الف در بسیاری از کلمات در رسم عثمانی ، برخی کلمات را به گونه‌ای نامأنوس می‌نویسد که با رسم الاملای زبان عربی (که رسم‌الخط قیاسی نیز نامیده می‌شود) متفاوت است.

مثلا در کلمات زیر:

2

حرف «ـیـ» در ابراهیم و یُحیی، و «ـنـ» در نُـنْجی  به دو حالت ویژه نوشته شده‌اند.

«بِـاَیْدٍ» یک حرف «یـ» و «لَاَذبَحَنَّهُ» یک حرف «ا» اضافه دارد.

دو کلمه «عُلماء» و «بِـایّام» نیز به طرز متفاوتی نگارش شده‌اند.

قرآنهایی که در کشورهای هند و پاکستان، مصر، عربستان، لیبی وبرخی کشورهای دیگر به چاپ می‌رسد  معمولا طبق رسم‌المصحف کتابت شده‌اند و قرآنهای چاپ ایران و عراق و ترکیه و برخی کشورهای دیگر بیشتر بر اساس رسم‌الخط قیاسی کتابت شده‌اند هرچند در همین قرآنها هم کلماتی مشاهده می‌شود که طبق رسم‌المصحف می‌باشد.[۳]

رسم‌الخط در قرآن‌نگار

رسم‌الخط به عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم کتابت قرآن در برنامه قرآن‌نگار مورد توجه قرار گرفته و پیاده‌سازی و  پرداختن به آن در قرآن‌نگار مبتنی بر دو اصل زیر بوده است:

توجه به تضمین صحت و دقت  در مصحف آماده چاپ

متن قرآن یک متن مشخص و ثابت است. این متن در داخل برنامه قرآن‌نگار قرار گرفته است بنابراین برای ایجاد یک مصحف نیازی به تایپ متن قرآن وجود ندارد. علاوه بر این برای حفظ صحت متن اجازه هیچگونه تغییری حتی در حد یک اعراب نیز به کاربر داده نمی‌شود. اما در عین حال ایجاد هر مصحفی با هر رسم‌الخطی در قرآن امکان‌پذیر است. این کار با تفکیک مباحث رسم‌الخط و تلقی آن به عنوان یک لایه مستقل از مؤلفه‌های قرآنی انجام گرفته است.

درگیرنکردن کاربر و کاتب قرآن در مباحث تخصصی رسم‌الخط

موارد مربوط به رسم‌الخط، مواردی کاملا کارشناسی است که توسط متخصصان این علم باید مشخص شود به همین منظور یکی از زیر برنامه‌های سامانه قرآن نگار برنامه «تعریف رسم‌الخط» است در این برنامه رسم‌الخط کلمات مشخص شده و بعد از تصویب تحت یک عنوان ذخیره می‌شود.

هنگام ایجاد یک مصحف، رسم‌الخط مورد نظر به عنوان یکی از مشخصات مصحف انتخاب و  در کل قرآن اعمال می‌شود. به این ترتیب تمام همت کاربر صرف امور خوشنویسی مصحف شده و دیگر درگیر امور تخصصی مثل رسم‌الخط نمی‌گردد. این رویکرد در مورد دیگر مؤلفه‌های کتابت که نیاز به تخصص در امور قرآنی دارد مثل تعیین محل و نوع علائم وقف و سکت، و تقسیمات قرآنی نیز رعایت شده است.

[۱] خروجی نهایی قرآن‌نگار یک متن خوشنویسی‌شده از قرآن  می‌باشد یعنی کتابی حاوی متن قرآن، به این کتاب مصحف می‌گوییم . لغتنامه دهخدا مصحف را اینگونه معنی می‌کند:  «مصحف مجموعه اوراقی است که در یک جلد جای دهند».  از آنجا که لفظ قرآن معمولا برای محتوا استفاده می‌شود و مقصود نهایی در اینجا صفحه‌آرایی قرآن و خوشنویسی آن به گونه‌های  متفاوت است برای هر یک از این مجلدهای کتابت شده از لفظ مصحف استفاده می‌کنیم.

 

[۲] رسم المصحف، صفحه ۱۴۳

[۳] پژوهشی در رسم‌المصحف صفحه ۷۷

مشتریان قرآن نگار

در فهرست مشتریان شرکت گام الکترونیک حدود 600 سازمان خصوصی و دولتی با بیش از 300 هزار کاربر مختلف وجود دارد که از مزایای سیستم گردش الکترونیکی مکاتبات و اسناد برخوردار می‎باشند. ما می خواهیم برای مشتریانمان مفید باشیم. در کنارشان و در راه دراز و دشوار کامیابی گام برداریم و با عرضه خدماتمان، نقشی در اعتلا و برتری آنان داشته باشیم. برای دستیابی به چنین آرزویی تلاش می کنیم که نیازهای مشتریانمان را خوب بشناسیم و از تجربه و تخصصمان برای یافتن بهترین پاسخ ها بهره گیریم. حرفه ای عمل کنیم و به تعهدات استوار خویش برای خدمت به مشتریان پایبند بمانیم.

مرکز آمار ایران
مرکز آمار ایران
بانک گردشگری
بانک گردشگری
بانک ایران زمین
بانک ایران زمین
بانک قرض الحسنه رسالت
بانک قرض الحسنه رسالت
بانک خاورمیانه
بانک خاورمیانه
موسسه مالی و اعتباری کوثر
موسسه مالی و اعتباری کوثر
موسسه مالی و اعتباری توسعه
موسسه مالی و اعتباری توسعه
وزارت امور خارجه ایران
وزارت امور خارجه ایران
برنامه ریزی ریاست جمهوری
برنامه ریزی ریاست جمهوری

فایل‌های مرتبط با قرآن نگار